napoleoni da marengos brZola
 

mixeil gaCeCilaZe
saqarTvelos napoleonis sazogadoeba
 
 

 1799 wlis 18 briumers (9 noembers) direqtoria sabolood damxobil iqna. oficialuri xelisufleba sami konsulis xelSi gadavida, romelTagan erTi napoleon bonaparte iyo. realurad ki igi gaxda safrange Tis sruluflebiani mmarTveli. politikurma koliziebma qveyana mZime mdgomareobaSi Caagdo. qveynis finansuri mdgomareoba uares ver isurvebda, paralelurad ki qveynis mTeli masStabiT gaaqtiurdnen mefis xelisuflebis aRdgenis momxreni. vandeaSi ludovik XVIII-es momxreebma SeiaraRebuli ajanyeba wamoiwyes. suvorovis gamarjvebebis Semdeg safrangeTis jarebi gandevnil iqnen italiidan. pirveli konsulis winaSe dadga antifranguli koaliciis ganadgureba general melasis xelmZRvanelobis qveS myofi avstriuli jarebis saxiT, romelTac italiis CrdiloeTi nawili hqondaT dakavebuli.

1799 wlis 25 dekembers bonapartma, Zlivs moaswro ra Sesdgomoda pirveli konsulis movaleobebis ganxorcielebas, samSvidobo winadadebiT mimarTa inglissa da avstrias. bonapartma kargad icoda, rom frang xalxs didi xania enatreboda mSvidoba. Tumca, imvdroulad brwyinvaled esmoda meorec, rom arc inglisi da arc avstria ar wavidodnen samSvidobo molaparakebebze. koaliciis monawileebi iTvaliswinebdnen ra suvororvis brwyinvale gamarjvebebsa da safrangeTsi arsebul mZime Sidapolitikur mdgomareobas, ar fiqrobdnen Serigebaze. amgvari nabijiT bonaparte mxolod sazogadoebis mxardaWeras moipovebda, radgan samSvidobo winadadebebis SeTavazebamde man daiwyo momavali kampaniis gegmis mzadeba. egvipteSi warumateblobis Semdeg bonaparts esaWiroeboda swrafi da triumfaluri gamarjveba. koaliciaze, anu avstriaze rogorc koaliciis yvelaze mniSvnelovan monawileze, ieriSis mitana iTava armiam, romelsac uSualod pirveli konsuli xelmZRvanelobda.
omis mzadebis procesSi bonaparts ar SeeZlo erTbaSad SeWriliyo italiaSi, radganac mis winaSe  idga Zlieri da kargad aRWurvili avstriuli armia. napoleons surda moedunebina avstrielTa yuradReba, ris gamoc igi rig strategiul eSmakobaze wavida. upirveles yovlisa, bonapartma aiZula avstriis dazverva yuradRebis koncentrireba moexdina safrangeTis aRmosavleT sazRvrebze, sadac oficialuri cnobiT Tavs iyrida armia general moros xelmZRvanelobiT. reinis armiad wodebuli es jari emzadeboda intervenciisTvis germaniaSi, xolo Semdeg unda gadasroliliyo venaSi. Worebi general moros armiis germaniaze Tavdasxmis Sesaxeb gaxda laparakisa da gansjis ZiriTadi Tema. evropis mTeli yuradReba gadatanili iyo safrangeTis aRmosavleT sazRvrebze.

imavdroulad srul saidumloebaSi Sveicariis sazRvarTan, q. diJonSi, mimdinareoba meore armiis formireba, romelsac meTaurobda generali aleqsandr bertie. armias sarezervo ewodeboda. igi Sedgeboda daaxloebiT 7-8 aTasi jariskacisgan da ZiriTadad dakompleqtebuli iyo axalwveulebisa da veteranebisagan. rogorc napoleoni varaudobda,   am armiam dauyonebliv avstriis yuradReba miipyro. gasaidumloebam, romlis qveS ikribeboda jari diJonSi daarwmuna avstriis xelisufalni masSi, rom safrangeTis ZiriTadi jarebi swored diJonSi ikribeboda. mcire xanSi evropis sxvadasxva qveynebis gazeTebSi gamoqveynda informacia napoleonis saidumlo gegmis gamomJRavnebis Sesaxeb - safranegTis pirveli konsuli avstriis winaaRmdeg omSi bavSvebisa da xeibrebis wayvanas apirebso !!

Tumca napoleonis namdvili gegmis Sesaxeb aravin icoda. safrangeTis samxreT-aRmosavleT sazRvrebisken sruli saidumloebis dacviT miemarTebodnen samxedro SenaerTebi. armia ar ikribeboda erT adgilas. igi Sedgeboda erTmaneTisgan damoukidebeli, danawevrebuli, mobiluri nawilebisgan, romlebic unda Sekrebiliyvnen dagenil dros da adgilas.
1800 wlis 6 maiss napoleoni tovebs pariJs. pirveli konsulis movaleobebs igi akisrebs kambaress. rogorc yvela elodeba napoleoni miemarTeba diJonSi, awarmoebs garnizonis daTvalierebas da kidev ori dRiT rCeba diJonSi. Semdeg is qreba TvalTaxedvidan, xolo 8 maiss Cadis JenevaSi, sadac Tavs iyridnen armiis ZiriTadi nawilebi. aqve modis monseisa da tiuros meTaurobis qveS myofi reinis korpusic. napoleonis rCeuli nawilebisgan Camoyalibda avangardi lanis xelmZRvanelobiT, romelic dislocirebuli iyo lozanaSi.
SeCerebebis gareSe gadadgilebis Sedegad bonaparte 13 maiss Cadis lozanaSi, sadac asrulebs armiis gaerTianebas. drois daukargavad, 14 maiss igi gamoscems brZanebas salaSqrod wasvlis Taobaze.

rogorc napoleoni ambobda, misi gegmis gansaxorcieleblad saWiro iyo sruli saidumloeba, siswrafe da mamacoba. igi gadawyvets gadalaxos apenini mTiani masivi, sadac sen-bernarisa da sen-gotardis uReltexilebi adgilebze sami aTas metrze maRalia, xolo Semdeg daeSvas lombardiaSi da Seteva miitanos avstriis armiaze. am uReltexilebis gadalaxva warmoudgeneli Canda. bonapartes jariskacebs alpebSi didi sirTuleebi SeeqmnaT, magram xedavdne ra Tavisi meTauris simamacesa da Tavganwirvas, jariskacebi ipyrobdnen gamyinvarebul kldeebs. yvelaze rTul amocanas artileriis gadazidva warmoadgenda. generalma marmonma, romelic artilerias meTaurobda, gasca brZaneba moexsnaT qvemexebi lafetebidan da daemagrebinaT xis morebze, rac gaadvilebda maT gadaadgilebas. brZanebis Sesrulebis Sedegad artileria ise swrafad gadaadgilda, TiTqos misrialebda alpebis gayinul bilikebze.
napoleoni sen-bernaris uReltexilze
mxatvari J. davidi

1800 wlis 17-22 maiss ZiriTadma Zalebma gadalaxes sen-bernaris uReltexili. CrdiloeT italiis samxreT nawilSi koncentrirebuli avstrielebi warmoudgenlad Tvlidnen imas, rom bonaparte airCevda mokle, magram yvelaze Znel da saxifaTo gzas. melasma ar datova jariskacTa didi kontingenti am raionSi. bonapartis SesaZleblobebis msgavsma Seufaseblobam avstrielebi rTul mdgomareobaSi daayena.

1800 wlis 24 maiss ivresTan gamarTul brZolaSi frangTa avangardma Jan lanis xelmZRvanelobiT ukuagdo avstrielebi. pirveli konsulis armia zvaviT daeSva lombardiaSi.

alpebze gadasvlis Semdeg, pirveli konsuli 2 ivniss Sedis lombardiis dedaqalaq milanSi, sadac mas ovaciiT xvdeba adgilobrivi mosaxleoba. amis Semdeg napoleoni miyolebiT ikavebs pavias, kremonas, breSas, piaCencas, sxva qalaqebsa da soflebs da aZevebs iqidan avstriis jarebs.
amasTan bonaparte swrafi marSebiT win iwevda mowinaaRmdegisaken, Tumca msgavsi gadaadgileba aiZulebda mas daenawilebina Tavisi jarebi. melasi ki piriqiT, Tavis ZiriTad Zalebs erT adgilas agrovebda da emzadeboda gadamwyveti brZolisaTvis.

1800 wlis 10 ivniss monteblosTan generali lani rvaaTasiani jariT SeebrZola general ottis ocaTasian armias. general lanis didi samxedro niWisa da frangebis simtkicis wyalobiT safrangeTis jarma gaanadgura avstrielebi. Tumca, miuxedavad am brwyinvale gamarjvebisa, frangTa mdgomareoba gacilebiT mainc mZime rCeboda. amgvari swrafi gadaadgileba mraval sirTules uqmnida maT. imisaTvis, rom avstrielebisaTvis ukandasaxevi gza moeWra, bonapartma sxvadasxva mimarTulebiT gaanawila jaris SenaerTebi, riTac Seamcira Tavisi ZiriTadi Zalebis ricxvi. amas daemata isic, rom artileriis didi nawili mTebSi gaiWeda.

qalaqebis aleqsandriisa da tortonis Soris ferdobze mdebareobda patara sofeli morengo. 1800 wlis zamTris dasawyisSive, safrangeTis armiis italiaSi SeWramde, napoleoni varaudobda Sejaxeboda avstriis jarebs swored am adgilas. 1800 wlis 14 ivniss am adgilas Sedga napoleon bonapartes erT-erTi umniSvnelovanesi brZola, romelic istoriaSi morengos brZolis” saxelwodebiT Sevida. am brZolam XIX saukunis dasawyisis evropis cxovrebaSi udidesi roli iTamaSa, xolo napoleonis karieraSi umniSvnelovanesi cvlilebebi Seitana. brZolis win da saerTod mTeli italiuri kampaniis ganmavlobaSi parizSi simSvide iyo darRveuli. roialistebi yovel wuTs elodnen cnobas bonapartis alpebSi daRupvis Taobaze. mTels safrangeTSi dadioda Wori inglisis jaris vandeeSi mosalodneli gadmosxdomis Sesaxeb. aseve cnobili iyo avstriis jaris upiratesobaze. ase, rom am brZolis Sedegze bevri ram iyo damokidebuli. avstrielTa gamarjvebis SemTxvevaSi, risi didi imedic hqonda napoleonis opozicias, burbonTa dinastia daibrunebda dakargul xelisuflebas. napoleonis generlebsa da oficrebs kargad hqondaT gaTviTcnobierebuli TamaSis mniSvneloba, rom saWiro iyo sikvdilis bolomde medgrad dgoma.
tormonsa da aleqsandrias Soris mdebare ferdobi ori mxridan patara mdinareebiT _ skrivieTi da bormidiT, iyo garSemortymuli, romlebic miedinebodnen CrdiloeTiT mdinare posken. es adgili idealuri iyo brZolis sawarmoeblad. saWiro raodenobis artileriiT SesaZlebeli iyo avstrielTa Zlier dazaraleba, xolo Semdeg mowinaaRmdegis centris garRveva kavaleriis meSveobiT. magram saqmec imaSi iyo, rom napoleons yvelaferi es sakmarisi raodenobiT ar gaaCnda. italiis qalaqebSi dasvenebul ormocdaxuT aTasian avstrielTa jarisTvis napoleons SeeZlo daepirispirebina mxolod oci aTasi daRlili da alpebSi gadmosvliT qancgaclili jariskaci. amasTan, melasis armias asamde zarbazani hqonda, maSin roca frangebs mxolod TxuTmeti hqondaT. SeuiaraRebeli TvaliTac SeiZleboda gagerCia is didi upiratesoba da gansxvaveba, romelic avstrielebs gaaCndaT pirveli konsulis armiis winaSe. avstrielTa jari orjer meti iyo raodenobrivad, xolo artileria _ eqvsjer meti. amitomac avstriel general malass yvelanairi Sansi hqonda moepovebina damajerebeli da swrafi gamarjveba uZlevel napoleonze. brZolamde erTi dRiT adre bonapartma noviSi gagzavna respublikis erT-erTi yvelaze TvalsaCino axalgazrda mxedarTmTavari _ generali lui deze, romelsac avstrielTaTvis gza unda moeWra im SemTxvevaSi Tu isini misken wavidodnen. paralelurad napoleoni aZlevs brZanebas lapuans wavides valencas mimarTulebiT. ase, rom napoleonma kidev ufro metad Seasusta Tavisi ZiriTadi Zalebi. mas kargad esmoda, rom amgvar qmedebas Sedegad SeiZleba fataluri marcxi mohyoloda. miuxedavad amisa, igi gaemzada melasis winaaRmdeg sabrZolvelad. bonapartes jarebis strategiuli ganlagebis arsi SemdegSi mdgomareobda _ lanis Tavisi avangardi unda ganelagebina marjvena flangze, miurats Tavisi kavaleriiT unda uzrunveleyo zurgis gamagreba da mdinare bormididan Setevis Tavidan acileba, vitori Tavisi korpusiT unda ganlagebuliyo marcxena flangze general kelermanis dragunTa korpusis Sori-axlos.

brZola 1800 wlis 14 ivniss gamTeniisas daiwyo sofel marengos maxloblad, sadac ganlagebuli iyvnen safrangeTis jarebi.brZolis pirvelive saaTebidan safrangeTis armia Tavis Tavze grZnobda avstrielTa mTel siZlieres. frangebi brZoliT ixevdnen ukan mowinaaRmdegesTvis didZali zaralis miyenebiT. brZolis velze misulma napoleonma dainaxa is mZime mdgomareoba, romelSic misi armia imyofeboda. frangebi mdinare fontanonesTan iyvnen ganlagebuli da avstrielebic gaSmagebiT utevdnen am adgils. general viqtoris korpusi ukuagdebda avstrielebs, romlebic mdinaris gadalaxvas cdilobdnen. artileeris cecxls asobiT jariskacis sicocxle ewireboda, magram frangebi medgrad idgnen. ori aTasma avstrielma mxedarma general pilatis meTaurobiT gaarRvia dacva, gadavidnen mdinareze da daecnen frangebs, magram isini SeCerebul iqnen. general kelermanis mxedarTa polki SeiWra avstrielTa eskadronebSi, nawili maTgani aCexa, xolo danarCenebi ukuagdo. am dros generali otti Seecada frangebisTvis flangidan Semovlas. misma jariskacebma masiuri cecxlis mxardaWeriT gades xidebi da gadavidnen mdinareze. frangTa 44-e naxevarbrigada iZulebuli iyo ukan daexia da avstrielebi SeiWrnen morengoSi. am dros bonaparts brZolaSi damatebiTi Zalebi Sehyavs.aRniSnulma droebiT ganamtkica general lannis korpusi da frangTa poziciis centri. darwmunebuli imaSi, rom napoleonis yvela Zalebi amowurulia avstrielebi aZliereben zewolas. swored am dros brZolaSi Seyvanil iqnen konsulis gvardiis 800 grenadiori.

 grenadiorebi sali kldesaviT aRimarTnen avstrielTa jariskacebisa da mxedrobis winaSe, magram maT ukve aRar SeeZloT brZolis bedis gadarCena. dRis sami saaTisTvis, mZafri winaaRmdegobis Semdeg, frangebma ukan daxeva daiwyes lannis korpusisa da konsulis gvardiis dacvis qveS. frangTa es gmiruli ukan daxeva didxans daamaxsovrdaT avstrielebs. ukan daxevis sami saaTis ganmavlobaSi lannma gaiara oTxi kilometri. araerTgzis mas mouwia gaCereba da Zlieri cecxlis qveS brZolaSi Tavisi jariskacebis gaSveba. avstrielTa 24 qvemexi sasikvdilod cxrilavda konsulis gvardias. Wurvebi jariskacTa SuagulSi did kalidorebs qmnidnen, sadac miiswrafodnen avstrieli kavaleristebi da grenadiorebi, magram frangebi ufro metad mWidrovdebodnen da ukuagdebdnen Setevebs. Tumca simamacesa da gmirobas ar SeeZlo armiis gadarCena, romelic mowinaaRmdegis dartymebiT sul ukan da ukan ixevda. brZola wagebul iqna, xolo brZolis veli ki mofenili gvamebiT. srolis xma miwynarda. melasma venaSi Sikriki afrina brwyinvale gamarjvebis cnobiT. TavianT gamarjvebaSi darwmunebuli avstrielTa nawilebma gaiZres abjari da samosi, gaemzadnen sasadilod da daanTes koconi. magram uecrad dRis oTxi saaTisaTvis brZolis adgilas qvemexebis sroliT mivida generali lui deze, romelic mTeli dRis ganmavlobaSi moiswrafoda napoleonis dasaxmareblad. gadaxeda ra brZolis vels, man amoiRo saaTi da warmosTqva: “pirveli brZola wagebulia, magram dagvrCa dro meore brZolis mosagebad”. viTarebis amgvarad Secvla moulodneli aRmoCnda avstrielTaTvis. general dezes diviziis kvaldakval avstrielebs Tavs daesxa bonapartes armiac.

frontis mTeli masStabiT daiwyo axali brZola. generalma marmonma erTad Seagrova darCenili Tormeti qvemexi da cecxli gauxsna avstrielTa kolonas. generali lui deze wauZRva win Tavis jariskacebs. es brwyinvale da niWieri axalgazrda mxedarTmTavari, romelmac gadawyvita brZolis bedi, brZolis pirvelsave wuTebSi iqna mokluli. miuxedavad amisa, misi diviziis zewola avstrielebze ar Sesustebula. general kelermanis kavaleria Tavs daesxa avstrielTa dragunebs, ukuagdes isini da SeiWrnen qveiTTa rigebSi. avstrieli grenadiorebi Sedrknen da danebeba iwyes. generali lani utevda avstrielTa centrs da SeZlo maTi ukugdeba. avstrielTa rigebSi panika daiwyo. saRamos xuTi saaTisaTvis avstrielTa mTeli jari garboda mdinare bormidasken, romelTac kvaldakval mihyvebodnen frangebi. dawyebul Wyletvasa da areulobaSi avstrielebma Zlivs moaxerxes mdinaris gadasvla da gadarCena. TiTqmis wagebuli brZola gamanadgurebel gamarjvebad gadaiqca. avstrielTa armia ganadgurebul iqna da brZolis veli frangebis xelSi gadavida. morengosTan brZolaSi avstrielebma dakarges Tormet aTasze meti jariskaci da artileriis didi nawili. brZolis wagebiT demoralizebul avstrielebs aRar SeswevdaT winaaRmdegobis gawevis unari. brZolis meore dRes melasma bonaparts Suamavlebi gaugzavna zavis TxovniT.
Sedegad avstriis armiam kapitulacia gamoacxada. 1801 wlis 9 Tebervals  avstriasTan dadebul iqnaLliunevis zavi, romlis Tanaxmad safrangeTis gankargulebaSi gadadioda piemonti, lombardia da mTeli italia mdinare minCinomde. avstrielebma or saaTSi dakarges yvelaferi is, rac ori wlis ganmavlobaSi moipoves rusuli jarebis daxmarebiT. rogorc morengosTan warmatebis gagrZeleba, 1802 wlis 25 marts inglisTan gaformda amienis zavi, romliTac revoluciuri omebis aTwleuli dasrulda.

saboloo jamSi mopovebulma warmatebam napoleons sul male, zustad ki 1804 wlis 2 dekembers moutana imperatoris tituli. SemdgomSi napoleoni ityvis, rom mis cxovrebaSi sami bednieri dRe iyo _ morengos, austerlici da iena. mTeli sicocxlis ganmavlobaSi napoleoni saTuTad ufrTxildeboda cisfer mosasxams, romelic mas morengosTan brZolis dRes emosa.